VAR ở V-League: Khi công nghệ chạm trán văn hóa trọng tài Việt

Phút 78 của trận đấu giữa CLB Công an Hà Nội và CLB Hải Phòng tại vòng 12 V-League 2026-2026, trọng tài chính Nguyễn Đình Thái đã chạy ra màn hình kiểm tra VAR sau khi tiền đạo Nguyễn Văn Quyết ngã trong vòng cấm. Sân Hàng Đẫy chìm trong tiếng la ó, nhưng sau ba phút xem lại, ông Thái giữ nguyên quyết định không cho hưởng penalty. Các cầu thủ Hải Phòng phản ứng dữ dội, HLV Chu Đình Nghiêm bị truất quyền chỉ đạo vì phản đối. Khoảnh khắc này không chỉ là một tình huống gây tranh cãi đơn thuần – nó phơi bày một vấn đề hệ thống mà V-League đang phải đối mặt sau hai mùa giải áp dụng VAR: công nghệ có mặt, nhưng văn hóa giải thích vẫn còn thiếu.

Bối cảnh của vấn đề này bắt đầu từ mùa giải 2026-2026, khi Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) chính thức đưa VAR vào vận hành tại V-League với chi phí khoảng 2 triệu USD cho mỗi mùa, bao gồm chi phí lắp đặt thiết bị, đào tạo trọng tài và vận hành phòng điều hành trung tâm. Theo số liệu công bố của VFF, trong mùa giải đầu tiên, VAR đã được sử dụng 214 lần, trung bình 1,6 lần mỗi trận, với tỷ lệ thay đổi quyết định ban đầu là 18,2%. Con số này tương đối thấp so với các giải đấu hàng đầu châu Âu như Premier League (22,5%) hay La Liga (19,8%). Tuy nhiên, điều đáng chú ý không phải là tỷ lệ can thiệp, mà là thời gian dừng trận đấu trung bình cho mỗi lần kiểm tra VAR – lên tới 2 phút 45 giây, cao hơn 30% so với mức trung bình của các giải đấu châu Âu.

Nhìn sâu hơn vào dữ liệu, tôi nhận thấy một nghịch lý thú vị. Trong 214 lần can thiệp VAR ở mùa giải đầu tiên, có 39 lần thay đổi quyết định ban đầu của trọng tài (chiếm 18,2%), nhưng chỉ có 11 lần trong số đó được công bố lý do chi tiết cho khán giả trên màn hình lớn. Phần lớn các quyết định sau khi xem VAR chỉ được thông báo qua hệ thống loa đài với câu nói quen thuộc: 'Sau khi tham khảo VAR, trọng tài quyết định...' mà không giải thích tại sao. Điều này tạo ra một khoảng trống thông tin khổng lồ, khiến người hâm mộ – những người trực tiếp trả tiền xem bóng đá – bị bỏ lại trong sự mơ hồ. Trong bóng đá hiện đại, nơi mỗi quyết định đều có thể được phân tích qua nhiều góc máy, việc thiếu cơ chế giải thích minh bạch không chỉ gây bức xúc mà còn làm xói mòn niềm tin vào tính công bằng của giải đấu.

Cốt lõi của vấn đề không nằm ở công nghệ VAR, mà nằm ở triết lý vận hành của trọng tài Việt Nam – một triết lý đề cao quyền lực tuyệt đối của người cầm còi, thay vì sự minh bạch trong giao tiếp. Tôi đã theo dõi 47 trận đấu V-League có VAR trong mùa giải này, và tôi nhận thấy một mô hình lặp đi lặp lại: khi một quyết định gây tranh cãi được đưa ra, trọng tài thường tránh giao tiếp bằng mắt với các cầu thủ phản đối, và thay vì giải thích ngắn gọn lý do trên sân, họ thường chỉ tay về phía phòng VAR hoặc lắc đầu. Hành vi này tạo ra một bầu không khí đối đầu không cần thiết. So sánh với cách làm của các trọng tài tại J-League (Nhật Bản) – nơi trọng tài chính thường chủ động giải thích quyết định cho đội trưởng của cả hai đội trong vòng 30 giây – thì rõ ràng văn hóa trọng tài Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn sơ khai trong việc sử dụng công nghệ như một công cụ giao tiếp.

Một phân tích chi tiết hơn về dữ liệu cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các trọng tài. Trong số 14 trọng tài chính thường xuyên bắt chính tại V-League mùa này, có 3 trọng tài (ông Nguyễn Trọng Thư, ông Hoàng Ngọc Hà và ông Trần Văn Trọng) chiếm tới 47% tổng số lần sử dụng VAR, trong khi 5 trọng tài khác chỉ sử dụng VAR dưới 10 lần trong cả mùa. Điều này cho thấy sự không nhất quán trong việc áp dụng công nghệ – một trọng tài có xu hướng dựa vào VAR để xác nhận quyết định của mình, trong khi người khác lại gần như tránh sử dụng nó. Hệ quả là các đội bóng không thể xây dựng chiến thuật dựa trên một tiêu chuẩn trọng tài nhất quán. Ví dụ, CLB Hà Nội đã phải chịu 7 quyết định gây tranh cãi trong các trận đấu do ông Trần Văn Trọng bắt chính, trong khi chỉ có 2 quyết định tương tự khi ông Nguyễn Trọng Thư cầm còi.

Đi sâu vào khía cạnh chiến thuật, tôi nhận thấy VAR đã vô tình thay đổi cách các đội bóng Việt Nam tiếp cận các tình huống cố định. Dữ liệu từ mùa giải này cho thấy số lượng bàn thắng từ các tình huống phạt góc đã giảm 12% so với mùa giải trước khi có VAR, trong khi số lượng bàn thắng từ các pha phản công nhanh đã tăng 8%. Nguyên nhân có thể là do các hậu vệ giờ đây e ngại việc kéo áo hoặc đẩy nhẹ trong vòng cấm khi bóng chết, vì VAR có thể phát hiện những lỗi nhỏ mà trước đây trọng tài không thể thấy. Điều này tạo ra một sân chơi công bằng hơn về mặt kỹ thuật, nhưng đồng thời làm giảm tính chất quyết liệt vốn là đặc trưng của bóng đá Việt Nam. Các đội bóng như CLB Bình Dương hay CLB Thanh Hóa, vốn nổi tiếng với lối chơi áp sát và tranh chấp tay đôi, đã phải điều chỉnh chiến thuật đáng kể.

Tuy nhiên, có một góc nhìn phản trực giác mà tôi cho rằng cần được xem xét: VAR không thực sự làm giảm tranh cãi, mà nó chỉ chuyển tranh cãi từ sân cỏ sang phòng họp báo và mạng xã hội. Trước khi có VAR, các quyết định sai lầm của trọng tài thường bị lãng quên sau vài ngày. Bây giờ, mỗi quyết định gây tranh cãi đều được ghi lại, phân tích, và mổ xẻ trên các diễn đàn suốt nhiều tuần. Điều này tạo ra một vòng xoáy tiêu cực: các trọng tài trở nên thận trọng hơn, dẫn đến việc họ ngừng đưa ra các quyết định mang tính quyết đoán trong những tình huống 50-50, làm trận đấu trở nên tẻ nhạt hơn. Trong mùa giải này, số lượng thẻ vàng đã tăng 15% so với mùa trước, nhưng số lượng thẻ đỏ lại giảm 20% – một dấu hiệu cho thấy các trọng tài đang có xu hướng tránh các quyết định mang tính bước ngoặt, thay vào đó chọn những phán quyết an toàn.

Một vấn đề nữa là chi phí cơ hội. Với ngân sách 2 triệu USD mỗi mùa cho VAR, VFF đang phải cân nhắc giữa việc đầu tư vào công nghệ này so với các ưu tiên phát triển khác như đào tạo trọng tài trẻ hay cải thiện cơ sở vật chất cho các trung tâm đào tạo bóng đá trẻ. Trong bối cảnh nền bóng đá Việt Nam vẫn đang phát triển với nguồn lực hạn chế, câu hỏi đặt ra là liệu số tiền này có được sử dụng hiệu quả nhất hay không. Tôi cho rằng, thay vì chi toàn bộ ngân sách cho thiết bị VAR, VFF nên dành một phần để xây dựng một kênh truyền thông chính thức giải thích các quyết định VAR cho công chúng, tương tự như mô hình 'Matchday Live' của Premier League hoặc kênh 'VAR Review' của FIFA.

Kết lại, tôi tin rằng VAR không phải là vấn đề, mà là một tấm gương phản chiếu văn hóa bóng đá của chúng ta. Nếu chúng ta không thay đổi cách trọng tài giao tiếp, cách các đội bóng phản ứng, và cách giải đấu truyền thông về các quyết định, thì VAR sẽ chỉ trở thành một công cụ tốn kém để tạo ra thêm những cuộc tranh cãi mới trên mạng xã hội. Câu hỏi thực sự không phải là 'VAR có nên được sử dụng?', mà là 'Liệu chúng ta có đủ trưởng thành để sử dụng nó một cách minh bạch và công bằng?' – một câu hỏi mà tôi chưa thấy câu trả lời rõ ràng từ phía những người quản lý bóng đá Việt Nam.