ASIAD ngày 24/9: Đinh Văn Tâm, Phạm Quang Huy và bài toán kỳ vọng của thể thao Việt Nam

Ngày 24 tháng 9, tôi mở ba màn hình cùng lúc trong căn phòng làm việc ở Bình Dương. Một màn hình bật phần thi sanda hạng 56 kg của Đinh Văn Tâm, một màn hình theo dõi bảng điểm nội dung 10 m súng ngắn hơi nam, màn hình còn lại để sẵn ở kênh bơi lội chờ Nguyễn Huy Hoàng xuống nước. Mười bốn năm ngồi trước màn hình, tôi chưa mấy khi thấy một ngày thi đấu của đoàn thể thao Việt Nam lại gánh nhiều kỳ vọng đến thế.

Điều khiến tôi dừng lại không nằm ở số huy chương, mà ở cách những kỳ vọng ấy được dựng lên từ trước khi trận đấu bắt đầu. Giữa phong độ thật của các vận động viên và những cái nhãn mà truyền thông dán lên họ luôn tồn tại một khoảng cách. Khoảng cách đó là nơi tôi muốn ngồi lâu nhất trong bài này.

Mùa này không có bóng đá trong nước để tôi đếm số liệu, nên tôi làm điều quen thuộc: dựng một bộ chỉ số cho riêng mình. Tôi gọi nó là chỉ số kỳ vọng huy chương, ghép từ bốn biến — đẳng cấp của đối thủ trực tiếp, phong độ trong mười hai tháng gần nhất, lịch sử đối đầu, và mức độ phụ thuộc của cả một bộ môn vào một cá nhân.

Ngày 24 tháng 9 tại đại hội thể thao châu Á là một ngày đặc biệt với đoàn Việt Nam. Wushu bước vào loạt trận quyết định. Bắn súng bước vào chung kết. Bơi, điền kinh, cử tạ, rowing, thể dục dụng cụ và quyền Anh đều có đại diện góp mặt. Gần như toàn bộ các mũi nhọn của thể thao Việt Nam cùng ra sân trong một ngày.

Để định vị, cần nhớ một mốc. Ở kỳ đại hội trước tại Hàng Châu, Phạm Quang Huy đã giành huy chương vàng nội dung 10 m súng ngắn hơi nam. Bước sang kỳ này, anh vào cuộc với tư cách đương kim vô địch. Cùng thời điểm, Đinh Văn Tâm từng có lần vượt qua Ou Jiaming của Trung Quốc. Hai dữ kiện ấy là nền móng cho gần như toàn bộ câu chuyện kỳ vọng của ngày thi đấu.

Còn một chi tiết dễ bị bỏ qua: bốn đồng đội sanda của Đinh Văn Tâm đều đã dừng bước ở bán kết và nhận đồng. Nghĩa là anh là niềm hy vọng vàng cuối cùng của wushu Việt Nam trong ngày này.

Với Đinh Văn Tâm, tôi đặt chỉ số kỳ vọng ở mức cao nhưng không tuyệt đối. Lý do nằm ở chính đối thủ. Ou Jiaming đã chuyển từ hạng 52 kg lên hạng 56 kg. Trong đối kháng, việc tăng hạng cân không đơn thuần là câu chuyện trên bảng cân. Nó là một quyết định quản lý thể trạng: đổi lấy sức mạnh và khả năng chịu va chạm, đồng thời chấp nhận đánh đổi một phần tốc độ và độ nhanh của phản xạ.

Một võ sĩ chuyển hạng và có đủ thời gian tái cấu trúc cơ thể sẽ trở thành một đối thủ khác hẳn về bản chất. Kinh nghiệm theo dõi thị trường chuyển nhượng dạy tôi điều tương tự: cùng một cái tên, đặt vào một hệ thống mới, sẽ cho ra một sản phẩm mới. Võ đài sanda hạng 56 kg của Ou Jiaming không còn là võ đài hạng 52 kg mà Đinh Văn Tâm từng đối đầu.

Trong đoạn băng ghi hình trận thắng cũ của Đinh Văn Tâm, tôi chú ý một chi tiết: anh thắng chủ yếu bằng đòn chân ở khoảng cách trung bình, phá nhịp đối thủ thay vì áp sát. Nếu Ou Jiaming giờ nặng hơn và mạnh hơn ở cự ly gần, chính bài đánh khoảng cách của Đinh Văn Tâm sẽ bị kiểm tra lại.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: lịch sử đối đầu chỉ có giá trị khi cả hai bên giữ nguyên cấu trúc cơ thể và hệ thống thi đấu. Lấy một kết quả cũ làm bảo chứng cho một trận đấu mới là sai lầm phổ biến nhất của cả người hâm mộ lẫn giới truyền thông, trong khi chính đối thủ đã thay đổi.

Ở nội dung 10 m súng ngắn hơi nam, Phạm Quang Huy cùng Lại Công Minh và Nguyễn Đình Thành tạo thành một nhóm có chiều sâu. Nhưng bắn súng là môn mà biên độ sai số tính bằng milimét, và tại đại hội lần này, các xạ thủ Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc đều có mặt với phong độ cao. Tôi xem đây là nội dung mà yếu tố tâm lý chiếm tỷ trọng lớn hơn kỹ thuật thuần túy. Một xạ thủ đương kim vô địch bước vào phòng bắn mang theo hai loại áp lực cùng lúc: áp lực phải bảo vệ, và áp lực phải chứng minh kỳ tích cũ không phải may mắn.

Bơi lội là nơi Nguyễn Huy Hoàng, Trần Văn Nguyễn Quốc, Nguyễn Thúy và Dương Văn Hoàng Quy cùng góp mặt. Đường bơi là môn trung thực nhất với người xem: không có trọng tài quyết định, không có điểm số chủ quan, chỉ có thời gian. Chính vì thế, khoảng cách trình độ lộ ra và không thể che giấu. Muốn cạnh tranh huy chương ở đấu trường châu lục, vận động viên Việt Nam cần phá kỷ lục cá nhân đúng vào ngày đúng vào giờ. Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi cho thấy một điều: ở những nội dung mà đồng hồ là trọng tài duy nhất, cảm xúc hầu như không có chỗ đứng.

Điền kinh mang đến hai mũi nhọn rõ ràng. Nguyễn Thị Oanh và Lê Thị Tuyết Mai ở cự ly 10.000 m; Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương ở nhảy ba bước. Ở cự ly dài, phân bổ sức lực và khả năng bứt tốc ở vòng cuối là hai biến quyết định. Nhưng có một yếu tố bên ngoài mà chúng ta không kiểm soát được: sự xuất hiện của các vận động viên nhập tịch gốc châu Phi, những người làm thay đổi hoàn toàn mặt bằng tốc độ của một số nội dung chạy.

Ở môn cử tạ, K'Dương và Trần Minh Trí phải đối đầu với Pang Un Chol của Triều Tiên ở hạng 60 kg. Cử tạ là môn mà chỉ số kỳ vọng phải cộng thêm một biến số đặc biệt: khả năng thực hiện thành công cả ba lần cử. Một vận động viên có mức tạ tối đa cao hơn vẫn có thể thua nếu hỏng lần cử thứ hai. Tính ổn định ở đây được đánh giá ngang với sức mạnh tuyệt đối.

Rowing với Hồ Thị Duy, Trần Thị Thu Hằng và Lường Thị Thảo là nhóm có cơ hội thực tế, bởi đây là nội dung mà Việt Nam từng đầu tư bài bản và có truyền thống. Thể dục dụng cụ với Nguyễn Thị Quỳnh Như, Đặng Ngọc Xuân Thiện và Nguyễn Văn Khánh Phong lại là mặt trận khó hơn, nơi Nhật Bản và Trung Quốc thống trị và điểm số được chấm dựa trên yếu tố kỹ thuật phức tạp.

Quyền Anh khép lại danh sách mũi nhọn với Nguyễn Thị Tâm ở hạng 51 kg, đối đầu Guo Yi Xuan của Đài Bắc Trung Hoa. Đây là môn mà kết quả phụ thuộc vào ba trọng tài tính điểm, và điều đó đưa yếu tố chủ quan trở lại bàn phân tích.

Điểm mù lớn nhất của ngày thi đấu này không nằm trên sàn đấu. Nó nằm trong ngôn ngữ.

Tôi đọc lại các tiêu đề trước giờ thi đấu và đếm được vô số cách ghép chữ "vàng" vào tên vận động viên: cô gái vàng, hy vọng vàng, niềm hy vọng vàng duy nhất. Cách dán nhãn này nghe như một lời khen. Thực tế, nó là một cấu trúc kể chuyện được dựng sẵn, nơi mọi tấm huy chương vàng được viết trước là lẽ đương nhiên, và mọi thất bại được viết trước là cú sốc.

Kinh nghiệm đưa tin dạy tôi một điều: khi một câu chuyện được chuẩn bị theo cả hai hướng, người viết thường không thực sự tin vào hướng nào cả. Họ chỉ đảm bảo rằng dù kết quả thế nào, bài viết vẫn có thể xuất bản. Đó là một thói quen nghề nghiệp, chứ chưa từng là một âm mưu. Nhưng tác động của nó lên vận động viên thì rất thật.

Với Đinh Văn Tâm, anh bước vào sàn đấu với tư cách người duy nhất còn lại của cả một bộ môn. Một bộ môn dồn toàn bộ hy vọng huy chương vàng lên vai một cá nhân là một bộ môn đang thiếu chiều sâu, và không tấm huy chương nào của cá nhân đó che được khoảng trống ấy. Bốn đồng đội dừng ở bán kết là thông tin quan trọng hơn cái nhãn hy vọng vàng cuối cùng. Nó cho thấy đào tạo trẻ của wushu Việt Nam đang tạo ra nhiều võ sĩ đủ tầm bán kết, nhưng chưa có ai đủ tầm chung kết.

Ở chiều ngược lại, tôi cũng không muốn rơi vào cái bẫy quen thuộc của chính mình: phủ nhận kỳ vọng chỉ để tỏ ra khác biệt. Kỳ vọng vào Phạm Quang Huy có cơ sở thật. Kỳ vọng vào Đinh Văn Tâm cũng có cơ sở thật. Vấn đề nằm ở chỗ kỳ vọng được đặt vào một người thay vì vào một hệ thống, và khi hệ thống mỏng, mọi áp lực đều dồn xuống đôi vai của người đứng mũi nhọn.

Ngày 24 tháng 9 sẽ khép lại với một bảng huy chương mới. Nhưng nếu tôi phải giữ lại một dòng để đọc vào sáng hôm sau, tôi sẽ đếm số vận động viên Việt Nam có mặt ở vòng chung kết, chỉ số cho biết chúng ta đang có một hệ thống hay chỉ có vài cá nhân xuất sắc.

Những gì tôi tin chỉ bắt đầu khi tiền đổi chủ — và trong thể thao, niềm tin chỉ bắt đầu khi vận động viên bước ra sàn đấu mà không còn phải gánh cả một bộ môn trên lưng. Cái tên đắt giá chỉ đẹp trên áo đấu, không đẹp trong bảng lương. Ở sân chơi huy chương, nó chỉ đẹp khi phía sau còn có người kế tiếp. Nếu ngày mai tôi vẫn phải mở ba màn hình và vẫn chỉ có vài cái tên để đặt kỳ vọng, thì vấn đề vẫn còn nguyên đó.